‘Je moet eens in  café  A. gaan kijken, daar zitten veel meiden die vroeger hier werkten. Ze zijn allemaal de illegaliteit ingegaan. En in disco B., zitten ze ook klanten te versieren’, zo luidde de tip die we van Rotterdamse exploitanten kregen. Voor ons reden om eens poolshoogte te gaan nemen. In het gewraakte café A., een gangbaar grand café was niets meer aan de hand dan dat er echtscheidingskandidaten aan de bar zaten. In disco B. spraken vrouwen mannen aan maar gingen niet met hen mee. Er kwamen inderdaad prostituees, maar vooral om zich na het werk nog wat te vertreden.
Er is wel degelijk een illegaal circuit maar daarin werken paradoxaal genoeg vooral Nederlandse en overige legale vrouwen. Dit gaat om het fenomeen dat onder de noemer ‘amateur-prostitutie’ valt. Dit speelt zich af in parenclubs, in reguliere seksclubs die de deuren in het weekend voor amateurs openzetten, op gangbangparties, via websites op Internet, in erotische cafés, op parkeerplaatsen en in pornobioscopen. Deze overstap van legale prostituees  naar de illegaliteit valt grotendeels te verklaren uit de geringe aantrekkingskracht van legaal werken
De term illegaal circuit is een containerbegrip dat allerlei vormen van onvergunde, criminele, frauduleuze, innovatieve en ongrijpbare vormen van prostitutie omvat. Wat men over het algemeen als illegaal circuit omschrijft bestaat in feite uit meerdere circuits.
Ten eerste slaat het op het laten werken van vrouwen zonder werkvergunning.
Ten tweede gaat het om mensen die ‘zwart’ werken.
Ten derde betreft het bedrijven die geen vergunning hebben voor prostitutie
Ten vierde duidt het op tippelen buiten de toegestane zones
Ten vijfde worden er informele escortbedrijven en informele vormen van thuiswerk mee bedoeld.
Ten zesde omvat het praktijken die eerder onder het hoofdstuk criminaliteit dan prostitutie vallen: bijvoorbeeld het lokken van klanten met als enige doel hen te beroven.
Ten zevende lijkt het soms meer op georganiseerde verkrachting dan commerciële seks. Dit betreft bijvoorbeeld een vrouw die naar een groep mannen wordt gestuurd die haar misbruikt. Soms moet zij zich beschikbaar houden voor gratis seksuele dienstverlening aan vrienden en familieleden. 

(2001) 

In 2006 verscheen er een onderzoek van het Verwey Jonker instituut over illegale prostitutie in Rotterdam. Wij hadden het volgende commentaar:  

In opdracht van de gemeente Rotterdam heeft het Verwey Jonker Instituut de aard en de omvang van de illegale prostitutie in Rotterdam onderzocht. Dit onderzoek vormt de basis van verdere beleidsvorming. . Mede daarom vinden wij het belangrijk onze visie op dit document naar voren te brengen. Wij (Sylvia Bokelman en Sietske Altink van De Rode Draad Rotterdam en Henk Wagenaar, universitair docent bestuursrecht te Leiden)  hebben het onderzoeksrapport gelezen en hebben er enkele kanttekeningen bij.  Die betreffen de keuze van de informanten, de aard van de signalen waar men op afgaat en de presentatie van de aantallen prostituees in het legale en illegale circuit en de opmerkingen over het prijspeil in de prostitutie.

Aard en omvang van het rapport

Slechts 22 van de 112 pagina's beschrijven de aard en de omvang van de illegale prostitutie in Rotterdam. De eerste zes pagina's van dit hoofdstuk zijn gewijd aan de veronderstelde illegale praktijken in de legale prostitutie. Bij het onderdeel illegale praktijken in de legale branche komt onze visie dat het arbeidsrecht vaak wordt geschonden, ruimschoots aan bod.

Maar de omvang van dit verschijnsel is niet zo moeilijk te bepalen. De Belastingdienst weet best in hoeveel bedrijven ze een vermoeden van schijnondernemerschap heeft.  Dit geldt ook voor de bedrijven waar veel Oost Europese prostituees als zogenaamd zelfstandig ondernemer, maar feitelijk in een situatie van loondienst werken. Tot 1 mei 2007 was dit illegaal. Van één bedrijf weten we dat de exploitant zelf de vrouwen uit Polen haalt. Van  een  bedrijf hebben we bij de gegevens van de Kamer van Koophandel gezien dat er op iedere barkruk een zelfstandige ondernemer als  massagesalon was gevestigd. Het opgegeven woonadres was de bar waar hun barkruk stond. De onderzoekers volstaan helaas met een verhandeling over het feit dat er zich in veel sectoren dit soort illegale praktijken voordoen. Als tweede voorbeeld  van illegale praktijken in de vergunde prostitutie geeft men als voorbeeld: het werken met een pooier  op de achtergrond. Een kleine correctie: het werken met een pooier op de achtergrond is niet illegaal, het is illegaal om een prostituee, al of niet met de juiste papieren, te dwingen tot prostitutie en/of haar af te persen. Dit is een kleine slordigheid, maar het werkt de indruk dat de vrouwen illegaal bezig zijn in plaats van de pooier. Dat neemt niet weg dat de omvang daarvan inderdaad moeilijk te schatten is.  Die wordt immers pas bekend als de vrouwen (of mannen) die dit overkomt, aangifte gaan doen bij de politie. Wij kunnen bevestigen dat veel exploitanten een dame wegsturen als ze merken dat ze door een pooier wordt gezonden. Zij kunnen echter niet altijd achterhalen of er iets dergelijks aan de hand is of niet.  Hoe komen exploitanten daar  bijvoorbeeld achter bij prostituees die geen Nederlands of Engels spreken?  Op de zestien pagina's die overblijven om de aard en de omvang van de illegale prostitutie te beschrijven wordt er één voorbeeld breed uitgemeten. Daaruit  valt geen conclusies  te trekken over de aard en omvang van wantoestanden in het thuiswerk. Ook op andere plaatsen gaat men teveel op incidenten af. Wij vinden sommige verschijnselen nogal omstreden als signaal van mensenhandel.. Zo concluderen dat wanneer vrouwen onder de prijs werken of stoned zijn, er wel mensenhandel in het spel moet zijn. Wij hebben regelmatig vrouwen gezien die stoned waren, maar dat is nu net niet kenmerkend voor mensenhandel. Dat geldt ook voor de verdiensten die in het onderzoek worden genoemd. Om daarover te kunnen oordelen moet men eerst weten wat de verdiensten in de prostitutie gemiddeld per uur zijn. .

Wij gaan af op berichten uit het veld. Dat een vrouw er € 20 tot 30 aan een seksuele dienstverlening overhoudt, is helaas normaal in bijvoorbeeld Amsterdam buiten de raamprostitutie. De onderzoekers verlaten zich op hookers.nl, maar de heren die daarop schrijven weten nooit hoeveel er van wat zij betalen naar de exploitant gaat. Dat is meestal  meer dan de helft. Het droevige prijspeil in de prostitutie deed een collega uitroepen: “Wat nu, werken voor een breezertje goedkoop?” Er was immers al eerder in de publiciteit geweest dat meisjes bereid zouden zijn seks te hebben in ruil voor een breezertje in een disco.

Wat  is een signaal van mensenhandel?

De onderzoekers beweren dat ze nooit op één signaal van illegale prostitutie afgaan. Er moeten er minstens twee zijn. Maar ook in die context komt men niet overtuigende signalen. . Bedoelen ze de winkelier die zegt te weten dat er bij de buren klanten worden afgewerkt? Nu zou een va et vient van Oost Europese dames een signaal kunnen zijn, maar dan van illegale onderhuur. Of moeten we een signaal van een hulpverlener serieus nemen die zegt dat meisjes 'soms' op het idee worden gebracht dat 'seks' een gemakkelijke manier is om aan  'geld of andere zaken'  te komen? Alsof het voor het eerst in de geschiedenis is dat meisjes op dat idee komen. Op grond van vage signalen en een samenvatting van een ander rapport concludeert men dat er niets over het werken van minderjarigen in de Rotterdamse prostitutie valt te zeggen.  

Welke informanten?

Dat  de onderzoekers hun licht vooral hebben opgestoken bij exploitanten om de omvang van het legale deel te schatten, is begrijpelijk maar dat levert niet per definitie een betrouwbaar beeld op. Ook vonden we het vermakelijk dat men een exploitant citeert die zegt dat er gemiddeld 15-30 prostituees in zijn bedrijf werken. Het gemiddelde zou in dat geval 22 tot 23 behelzen.  Ook vonden we het aantal door hen geschatte prostituees in de clubs klein. Bij de privé-huizen daarentegen achten we hun schattingen aan de hoge kant.

Een van de meest voorkomende problemen met het prostitutie onderzoek betreft de informatiebron. In de praktijk blijkt de exploitant in veel gevallen te fungeren als poortwachter van informatie over het prostitutiebedrijf. Exploitanten worden door onderzoekers benaderd met de vraag of zij prostituees werkzaam in hun bedrijf kunnen interviewen. In het geval dat de exploitant besluit mee te werken bepaalt hij welke prostituees en onder welke omstandigheden zij benaderd kunnen worden. Het resultaat is een onbedoelde selectie van informanten. Sekswerkers die onder die omstandigheden meewerken aan onderzoek hebben een bedoelde of onbedoelde stimulans om niet al te kritisch naar hun eigen werksituatie te kijken. Om te beginnen kan het voorkomen dat het interview slechts kan worden afgenomen in aanwezigheid van de exploitant.

Voor exploitanten is illegale prostitutie een dankbaar gespreksonderwerp. Zij hebben de neiging de omvang daarvan te overdrijven om de aandacht af te leiden van de illegale praktijken in hun eigen bedrijfsvoering. Wat zijzelf doen, kunnen zij dan afdoen als niet zo erg. “Pak me niet te hard aan, want anders wordt het nog erger, nog illegaler.” Wij van De Rode Draad hebben ooit een leuke avond gehad door alle tips over illegale prostitutite van exploitanten na te lopen. Waar we ook kwamen: de disco, het grand cafe, de casino, we kregen nergens signalen van illegale prostitutie.

De exploitant als poortwachter valt moeilijk te vermijden. Ook wij hebben met dat probleem te maken wanneer we op bedrijvenbezoek gaan. Wij hebben gemerkt dat er veel kennis van de prostitutiewereld en veel praktijkervaring nodig zijn om de informatie van exploitanten op de juiste wijze te schatten.

Het rapport bevat ook enkele constateringen die wij kunnen bevestigen. Die betreffen vooral de jongensprostitutie en de illegale straatprostitutie.

Jongensprostitutie wordt door de onderzoekers niet behandeld. Dat gaat vooral via 06 nummers en internet, wat ons niet verbaast, want er zijn welgeteld nog slechts twee legale jongensbordelen in Nederland. In Rotterdam is er geen één meer.  Ten tweede zijn we het met de onderzoekers eens dat de illegale straatprostitutie niet op grote schaal voorkomt.

Een andere vorm van onzichtbare illegale prostitutie is de illegale escort. De onderzoekers tellen 14 onvergunde bureaus die Rotterdam als hun werkterrein hebben. Zij geven toe dat een escortbureau zich per definitie niet tot één stad beperkt. Ook wil het hebben van een vergunning niet altijd zeggen dat er geen illegale vrouwen werken. En een escortbedrijf kan elders in Nederland wel vergund zijn. Wij zijn het met de onderzoekers eens dat het op zijn minst verdacht is als de betaling aan de chauffeur geschiedt of als een ander dan de vrouw zelf de bemiddeling doet. Overigens is dat  (helaas) ook het geval bij veel reguliere escortbureaus. Wat zij onder 'omgekeerd tippelen'  verstaan, rekenen wij ook onder (illegale) escort. De pooier brengt de klant naar het adres waar het meisje zich bevindt. Wij hebben zelf wel eens de telefoon gepakt.. Wij kregen soms een pooier aan de lijn, maar ook Nederlandse vrouwen die voor zichzelf waren begonnen. En in sommige gevallen werden we doorgeschakeld  naar een ons bekend bordeel in een andere stad.

Naast onzichtbare illegale prostitutie is er ook zichtbare illegale prostitutie. Die vindt bijvoorbeeld plaats in sommige reguliere Thaise salons. In dit geval vrezen we dat de onderzoekers het fenomeen onderschatten. Een bezoekje aan hookers en de websites van massagesalons leert dat Body 2 Body altijd een vorm van erotische massage inhoudt. De exploitanten wassen hun handen in onschuld: als ze merken dat er nog meer gebeurt dan reguliere Thaise massage, ze de vrouw ontslaan. Met andere woorden: ze geven de vrouwen de schuld. Over de prostitutie in de Turkse horeca blijven de onderzoekers vaag. Wij hebben de hele Turkse horeca afgestroopt en hebben in één jaar tijd drie bedrijven gevonden waar wij signalen van prostitutie kregen, wij vinden drie bedrijven overigens veel.[1]

Wij zagen daar het volgende: . Er zitten enkele vooral Bulgaarse meisjes die streng worden bewaakt. Ze worden af en toe naar een klant aan een ander tafeltje gestuurd en gaan met hem mee. Wanneer we erin slagen met deze Bulgaarse meisjes in contact te komen, vertellen ze zelf soms ook dat ze voor geld met klanten meegaan. Signalen genoeg.

In die drie bars werkten in elk 10-12 dames. 

In Rotterdam is de illegale prostitutie in animeerbars heel erg zichtbaar. Dat is ook de onderzoekers niet ontgaan. Op grond van een of een enkel bezoek schatten de onderzoekers dat er per bar per avond 12 vrouwen werken. Op grond van vele bezoeken constateren wij echter dat er per bar 6 vrouwen werken.   Sterker nog: op grond van drie bezoeken per bar door drie teams, die onder andere uit ondergetekenden bestonden weten we dat er per bar zes vrouwen werken. De onderzoekers beweren dat de klanten er € 100 voor een seksueel contact met een dame betalen. Dat is veel!  Wij hoorden van klanten in de bars dat ze € 35 moesten betalen.

Het onbekende getal is 450

 Men concludeert: "We kunnen zelfs de omvang van de legale prostitutie niet schatten, het geven van een beredeneerde schatting van de omvang van de illegale branche is nog vele malen moeilijker. Toch kunnen we op basis van onderzoeksgegevens wel een beredeneerde schatting maken van het aantal per dag werkzame personen  namelijk in totaal 450. "De onderzoekers me melden dat - hoewel zij de omvang van zowel de legale als de illegale prostitutie niet kennen - het illegale deel nog groter is dan het legale deel. Ze beloven het te specificeren in een bijlage, maar die hebben we nergens in het rapport gevonden.

Bestaat illegale prostitutie niet volgens ons? Jazeker. De zichtbare illegale prostitutie bestaat en de omvang daarvan kan tot op zekere hoogte worden geschat. Het aantal animeerbars en Turkse bars waar zichtbaar prostitutie plaatsvindt zijn te tellen. Een telling  is veel moeilijker in het geval van de onzichtbare illegale prostitutie.  Wij kennen de omvang van de onzichtbare illegale prostitutie ook niet. Wij vermoeden overigens ook dat zich daar veel praktijken afspelen die onder de noemer mensenhandel vallen. Maar wat daar tegen te doen? In de eerste plaats: werk mee aan acties om klanten bewust te maken.[2] Zorg dat het legale circuit aantrekkelijker wordt, zodat de vrouwen niet meer wegvluchten naar het internet. En  - last but not least- pak het zichtbare illegale circuit aan. Geef de vrouwen die men wel vindt, de gelegenheid om de pooiers aan te geven én om schadevergoeding van ze te vragen.

Onze aanbevelingen:

Ondersteun de vrouwen die in het illegale circuit worden aangetroffen in hun poging achterstallig loon en verdiensten te beuren.

Wij vinden ook dat het aantal vergunningen moet worden uitgebreid, maar wij pleiten er ook voor om de eis van een transparante bedrijfsvoering in de vergunningeisen op te nemen.

Zolang er nog illegale praktijken in het legale circuit plaatsvinden, zullen vrouwen uitwijken naar escort en thuiswerken.

Pak de faciliteerders van ongewenste prostitutie aan: degenen die (illegaal) onderhuren, de snorders die de vrouwen naar de klanten vervoeren en barkeepers die bijverdienen in de bemiddeling voor prostitutie.

Onderzoek de financiële situatie van jongens die ervan verdacht zijn loverboy te zijn. Hebben ze bijvoorbeeld een uitkering?

[1]  Zie bijlage: lijst van bezochte Turkse  bedrijven.

[2] Zie ons antwoord op K. Schaapman's  'Hoerenlopen is niet normaal'.