Een constante factor in de geschiedenis van de prostitutie in China is dat de staat meeprofiteerde. Voor zover bekend zijn de eerste bordelen in de Lente en Herfstperiode gesticht (770-418 v.Chr .)  door de staatsman en filosoof Guan Zhong (?-645 v.Chr.) Hij beschouwde de bordelen als een bron van inkomen voor de staat. Dit systeem van staatsbordelen bleef gangbaar in de Tang (618-907 na Chr.) en de Song dynastieën. (960 – 1279 na Chr.) In het oude China waar gewone vrouwen geen opleiding konden volgen en waar ieder contact tussen mannen en vrouwen op afkeuring stuitte, konden mannen alleen  bij courtisanes buiten het huwelijk vertier vinden en een beschaafde conversatie voeren. Zij stonden door hun scholing in dans, literatuur en muziek hoog in aanzien. Deze opleiding begon met het afbinden van hun voeten op  hun zevende of achtste jaar. Op hun zestiende  traden ze in dienst van het bordeel. De bordelen van de laagste klasse werden aanvankelijk ook door de staat beheerd, maar later trok die zich geleidelijk terug. De middenklasse bordelen waren daarentegen in handen van particulieren. Van de Song tot de Ming dynastieën bleven de staatsbordelen naast de particuliere huizen van plezier bestaan.
Pas in de vroege Qing dynastie (1651-1673) bepaalden de Manchu keizers Shun-Chih en Kang-shi dat de lokale en nationale overheden zich niet meer met bordelen mochten inlaten. Tijdens de Qing dynastie was de prostitutie volledig in handen van particulieren. In de Qing dynastie (1644-1912) ging men geleidelijk aan repressiever optreden tegen bordelen. In de negentiende eeuw werd straatprostitutie verboden. Van 1911 tot 1936 moderniseerde de Chinese maatschappij, wat ook zijn weerslag had op de  prostitutie. Men pakte het meer ‘westers’ aan door het tot bepaalde gebieden te beperken. Tippelen  mocht niet meer en er kwam een verbod op opzichtig adverteren. In Beijing werd het bordeelwezen ingekwartierd in moderne appartementen buiten het centrum. Dit beleid boekte echter matig succes. Bordeelhouders weigerden te verhuizen en er doken overal in de steden illegale bordelen op waar vooral buitenlandse vrouwen werkten. Zo voldeed men aan de vraag naar prostitutie in de steden waar vele migranten, ook uit Europa, zonder vrouw leefden. Vrouwen uit het toen nog arme Japan moesten een deel van het tekort aan prostituees aanvullen. Vanaf 1911 ging de politie de bordelen controleren en werd de seksindustrie belastingplichtig.
Een tweede constante in de geschiedenis van de Chinese prostitutie is dat het leger er bij betrokken was; zowel als controleur van de bordelen op het platteland  als leverancier van plattelandsvrouwen. In de negentiende eeuw verarmde het platteland steeds meer. Boeren hielden hun dochters thuis tot ze de huwbare leeftijd hadden bereikt. Dit was een zware last voor deze gezinnen. Een van de oplossingen was een dochter naar de stad te sturen.
Dit is tekenend voor de derde constante factor in de Chinese prostitutie : Het is onderdeel  van grootschalige vrouwenhandel. Vrouwenroof, ook voor het huwelijk is tot voor kort een gigantisch probleem geweest in China. Vrouwen werden voor allerlei doeleinden gekocht, gepacht of ontvoerd: voor het huwelijk, voor de huishouding of voor ander weinig populair werk. Huishoudsters konden worden doorverkocht als prostituee. Slechts een enkeling verkoos zelf het leven in een bordeel boven het nogal sombere leven van een boerin op het platteland.
In 1906 is de slavernij in China verboden maar het is pas in 1930 echt afgeschaft.  Nadien ging men over tot pacht van vrouwen. Men adopteerde ze tegen een flink bedrag als onderpand. De bendes die dat regelden oefenden een ware terreur uit in de dorpen.  Dit  systeem van pacht en onderpand diende om een beschuldiging van slavernij te ontlopen. Dit is lang doorgegaan. Eind jaren tachtig van de vorige eeuw stonden de kranten bol van verhalen over bruidenroof in China. Mannen konden toen moeilijk aan een geschikte vrouw komen en bestelden dan maar via criminelen een bruid uit een ander dorp of uit de stad.  In die periode zijn in totaal 65.000 leden van 9000 bendes gearresteerd. De politie is hard opgetreden.

Toen de communisten aan de macht kwamen, was een van de eerste zaken waar ze zich voor inzetten het afschaffen van de prostitutie. Op 3 februari 1949, slechts een maand nadat het Rode Leger Beijing in handen had gekregen, kondigde het regime aan het aantal bordelen te zullen beperken en ze vaker te gaan controleren. In nog geen twee maanden tijd na de stichting van de Volksrepubliek op 1 oktober 1949  vielen meer dan 2000 politiemannen alle bordelen die Peking rijk was (224) binnen en sloten ze vervolgens. 1286 prostituees , 424 bordeelhouders en pooiers werden gearresteerd.  Dit vond al snel navolging in andere steden. In Shanghai werden tussen 1950 en 1955 5333 prostituees gearresteerd.  In oktober 1957 werd prostitutie geheel bij wet verboden. Maar pas in 1980 werd het in de prostitutie  dwingen van een vrouw strafbaar. Dit is een antwoord op het weer opduiken van de prostitutie eind jaren zeventig. In maart 1983 werd dat voor het eerst erkend. Het gebrekkige cijfermateriaal dat in de grote steden was verzameld na het sluiten van meer dan 600 bordelen deed vermoeden dat van januari 1982 tot november 1982 11500 personen bij prostitutie waren betrokken. Daarvan waren er meer dan 1200 bordeelhouder, 4200 prostituee en 1800 klant. 1500 mensen kregen een bekeuring, 790 werden gevangen gezet en 662  personen werden naar werkkampen gestuurd. Tussen januari 1986 en juli 1987 zijn 18 gevangenkampen voor prostituees geopend. In december 1987 waren het er al 62. Eind jaren tachtig ging men nog harder optreden tegen prostitutie. Volgens een officieel rapport  werden alleen al in 1991 meer dan 30000 sekswerkers naar werkkampen gestuurd. Enkele bordeelhouders werden zelfs ter dood veroordeeld als onderdeel van de strijd tegen de zes zonden: porno, drugs, gokken, drankzucht, prostitutie en bijgeloof. Er zijn nu 62 heropvoedingskampen voor prostituees in China. Tussen 1982 en 1997 zijn er twee miljoen arrestaties in verband met prostitutie verricht. In die periode steeg tevens het aantal veroordelingen voor ontucht met minderjarigen. We weten niet of dit om prostitutie ging of om onzedelijk gedrag. Maar het is wel pijnlijk dat hele jonge meisjes veroordeeld kunnen worden voor onzedelijk gedrag met ouderen. De minderjarigheidgrens ligt in China immers op 14 jaar.
Prostituees  maar ook zwervers en buitenlanders zijn nu de grote slachtoffers van schending van mensenrechten in China.In het immens grote China met zijn bevolking van 1,3 miljard mensen is de prostitutie weer zichtbaar. Het wordt  meestal aangeduid met de term: San Pei, dat wil zeggen ‘drie soorten gezelschap’: om te praten, te dansen en te drinken. Maar eigenlijk bedoelt men drinken, lachen en het bed delen. Hoewel dit San Pei in 1999 is verboden schat de econoom Yang Fan dat prostitutie zes procent van het Bruto Nationaal Product uitmaakt. Er zouden 3-20 miljoen prostituees in China werken, een raar getal met een foutmarge van  zo’n 600 procent.
Er zouden zeven categorieën prostituees werken. Ten eerste zijn er de ‘tweede vrouwen’, de betaalde minnaressen. Daarnaast zijn er de courtisanes die zich in de grote hotels ophouden. In de luxehotels kunnen ze in een avond een bedrag verdienen dat gelijkstaat aan drie maandsalarissen. De hotelhouders rekruteren de vrouwen soms zelf. Ten derde zijn er de ‘karaokegirls'. Zij proberen door ‘gezelligheid’  te bieden aan klanten te komen. Het massagemeisje behoort tot de vierde categorie. Veel bordelen adverteren zich als gelegenheden voor voetmassage. In sommige delen van China is massage beneden de schouder verboden, maar voetmassage is gewoon toegestaan. De meisjes in de kapsalons komen op de vijfde plaats. Ze werken in ogenschijnlijk gewone kapsalons. Één van de werkneemsters  kan ook daadwerkelijk knippen. Er is ook betrekkelijk simpel kappersgereedschap aanwezig, maar de uitsluitend mannelijk klanten kunnen ook met de sexy geklede kapsters  naar achteren. De vrouwen loeren door spiegels naar buiten om potentiële klanten te spotten. die via lichaamstaal duidelijk wordt gemaakt wat de mogelijkheden zijn. De vrouwen werken er van tien uur 's morgens tot drie uur s nachts. De eigenaar betaalt het eten maar de vrouwen moeten het zelf koken. Ook als er geen klanten zijn, moeten de vrouwen binnen blijven.  Deze kappers zijn  heel populair, een toerist vertelt op internet dat ze in één dorp wel zestien van die zaken heeft gezien. De zesde vorm van prostitutie wordt beoefend door het ‘fabrieksmeisje’, een vrouw die de bouwplaatsen bezoekt. Ook wordt er gewerkt bij benzinestations. Betrekkelijk nieuw is dat straatprostitutie mag op daartoe aangewezen plaatsen.
Volgens Zi Teng, de zusterorganisatie van De Rode Draad in Hong Kong kunnen vrouwen in het zuiden betrekkelijk zelfstandig werken. Maar de meeste vrouwen hebben een ‘manager’, die hen van het platteland naar de stad heeft begeleid en 20 tot 50 procent van de verdiensten int. Dat geldt niet voor de vele Koreaanse vrouwen die in China werken. Zij moeten twaalf maanden voor één baas werken in ruil voor kleren, eten en onderdak. Daarna zijn ze vrij. Ze zijn populair omdat ze goedkoper en minder zakelijker zouden zijn dan Chinese vrouwen.
China importeert niet alleen vrouwen maar exporteert  ze ook met andere arbeidskrachten. De laatste immigratiegolf is rond 1980 begonnen en is een gevolg van het moderniseringsbeleid dat rond 1980 op gang kwam. China zette de grenzen open voor handel met het buitenland en schafte staatssubsidies af, waardoor veel Chinezen werkloos werden. 

Reeds voor de Tweede Wereldoorlog werden Chinezen naar Europa gesmokkeld. In 1911 wierf de Stoommaatschappij Nederland in het geheim Chinese stokers in Londen en Liverpool om de ophanden zijnde staking van Nederlandse zeelieden bij voorbaat te breken. Maar ze werden buitengesloten van werk omdat Nederlanders ze als oneerlijke concurrentie beschouwden. Geld voor de terugreis hadden de Chinezen niet en ze hadden weinig kansen op de Nederlandse arbeidsmarkt. Ze bleven hangen op Katendrecht in Rotterdam, waardoor deze buurt de grootste Chinatown van Europa werd. De zeelieden hadden geen vrouw en daarom bedacht het stadsbestuur van Rotterdam dat ze daar de prostitutie moest plaatsen, die geen plek had na de ontruiming van de bordelen in de Zandstraat en de Rotterdamse Dijk.
Door de wereldwijde recessie van 1929 kwamen veel schepen stil te liggen. De stokers raakten bovendien werkloos doordat stoomschepen in onbruik raakten. Pas veel later wist een politiecommissaris  scheepvaartmaatschappijen te overreden om ‘overtollige’  Chinezen goedkoop naar Batavia te vervoeren. Onder druk van de recessie waren de Chinezen inmiddels overgestapt op de pindaverkoop. Nog later stichtten ze  Chinees Indische restaurants. Dank zij het succes van de pindakoekjeshandel verspreidden Chinezen zich over heel Nederland. In Amsterdam vestigden zich zo’n 500 Chinezen, in de Binnen Bantammerstraat ontstond het Amsterdamse Chinatown dat zich uitbreidde tot de Stormsteeg. De journalist Nico Polak beschreef de bedrijvigheid in de buurt als volgt: Acht Chinese restaurants voor Nederlanders, vier gokhuizen, twee opiumkitten, enkele pensions, een in Chinezenkapsels gespecialiseerde kapper, twee toko’s, drie clubhuizen van onderscheidene groepen Chinezen en vier Chinese restaurants voor Chinezen. (1966) Na de Tweede Wereldoorlog was er op de Zeedijk een gedoogd opiumpaleisje. Alleen Chinezen mochten er binnen. Maar ‘apothekers’ hadden ook clientèle buiten eigen kring. ‘Ik haalde wel eens een Chinees poedertje in de Bantammerstraat in Amsterdam',  vertelde jaren geleden een oude Rode Draad vrouw ons. Een van de zes ‘zonden’ het gokken, was een van de weinige vormen van ontspanning die de Chinezen zich gunden. Gokkers die veel hadden verloren, werden in eigen kring geholpen. Lukte dat niet, dan was er wel de organisatie Grote Oren om ze tegen woekerrente geld te lenen. De politie liet bepaalde praktijken als opiumschuiven en illegaal gokken ongemoeid. Maar het liep uit de hand toen de triades, de Chinese georganiseerde misdaad zich ermee ging bemoeien.  In 1972 arriveerden de eerste kwartiermakers van de triades, waarvan er in 1974 al drie  actief waren, vooral in de drugshandel en het gokwezen.  Een ervan, de Triade Ah Kong zou de strijd om de heroïne hebben gewonnen. De andere twee triades waren 14 K en Tai Huen Chai. De Tai Lo’s, de capo’s van de triades werden  eigenaren van restaurants die als dekmantel dienden.  Deze triades bevochten elkaar op leven en dood. Na enkele moorden werden de gokpaleizen gesloten en illegale Chinezen werden het land uitgezet.
 Een triade is een symbool van de drie eenheid van Hemel-Aarde-Vuur. Ze stammen uit de 17de eeuw en waren aanvankelijk geheime genootschappen die zich verzetten tegen de Manchu keizers. De functie in de organisatie werd met een nummer aangeduid. Tai Lo= 21.
De triades zouden ook verantwoordelijk zijn voor mensensmokkel. Deskundigen op het gebied van mensenhandel bestrijden dat echter.

De onderzoeker Soudijn van de KLPD heeft geen gevallen van gedwongen prostitutie onder door hem onderzochte cases van mensensmokkel gevonden. Deze bestreken de jaren 1996-2003. Of  nu triades of andere organisaties erbij betrokken zijn, er is kennelijk toch wel wat aan de hand. Halverwege de jaren negentig verschenen er verhalen in de media over Chinese ama’s (minderjarige asielzoekers)die uit asielzoekerscentra verdwenen.  Een van hen, we noemen haar Ii, een meisje dat geen vader meer had, wilde naar haar moeder in Nederland. Een kennis, we noemen hem Baas, zou wel zorgen dat ze in Nederland kwam. Ze leende een groot bedrag van een vertrouwensvrouw. Baas regelde haar papieren en bracht haar naar een woning in Italië. Tijdens haar aangifte vertelde ze: ‘Ik kende iemand in Italië, maar die mocht ik niet bellen.’ Baas droeg haar over aan een tweede Baas die haar met de trein naar Nederland bracht waar ze werd opgesloten in een woning, waaruit zij wist te vluchten. Hij slaagde er echter in haar te achterhalen. “Na twee dagen zei hij dat ik in mijn kamer moest blijven. Daarna  mocht ik alleen nog maar de kamer uit om te eten. Na zeven dagen mocht ik alleen de kamer verlaten om naar de wc te gaan. Ik vroeg naar mijn moeder en hij zei dat hij haar nog niet had gevonden. De Baas wilde niet zeggen wat er met mij zou gebeuren als hij mijn moeder niet zou vinden. Naderhand geloofde ik niet dat hij serieus aan het zoeken was. Af en toe hoorde ik stemmen in de woning, maar de andere mensen kon ik niet zien. Op een moment zei hij dat hij me aan buitenlanders zou verkopen om een videofilm te maken. Ik zou veel geld verdienen. Ik huilde en hij dreigde plakband over mijn mond te plakken.’ De zaak kwam aan het rollen toen een Chinese vrouw de politie inschakelde omdat ze gebeld was met de mededeling dat ze Li moest vrijkopen.
Deze vrouw was mogelijk voor de porno-industrie bestemd. ‘Chinezen handelen in alles, van manchetknoopjes tot vrouwen’,  zo vertelde een rechercheur me eens. Naar verluidt kun je tegenwoordig op de Zeedijk in Amsterdam valse merkkleren, kapsels, voetmassages en erotische massages met ‘happy ending’ bij de Chinezen betrekken.

Op internet schrijft een man in een blog dat hij in een impuls een Chinese kapsalon binnenstapte. Jammer genoeg kon de kapper niet knippen en hij verliet het pand met een kapsel met allemaal happen eruit. Een paar jaar geleden is de Rode Draad voor het eerst poolshoogte gaan nemen in een Chinese kapsalon in Rotterdam. Op de hookerssite (de site waar klanten ervaringen met prostituees uitwisselen) hadden we gelezen dat een knipbeurt voor 10 euro extra kan worden uitgebreid met erotische massage. We gaan erop af en zien het volgende:  In een kamer naast de knipruimte zagen we een bankje en daarachter waren klapdeuren. Wij zijn de kapperszaak binnengegaan. Een klant werd  door een man geknipt  en verder waren er twee vrouwen aanwezig. We probeerden met handen en voeten uit te leggen wat de bedoeling was maar dit is zeker niet gelukt. Niemand daar spreekt meer dan tien woorden Nederlands. Alleen bij de woorden 'politie' en 'belasting' merk je enige opwinding bij het personeel. Heel jammer maar missie niet geslaagd.” (Uit het veldwerkverslag van die avond)

Ook in Den Haag zijn dergelijke kapsalons te vinden. In 2008 waagden we ons er binnen onder begeleiding van een Nederlandse vrouw die Mandarijn spreekt. Op de site waar klanten met elkaar communiceren hadden we al begrepen dat daar erotische massage plaatsvond maar dat de vrouwen daar geen leven hadden. Een van de klanten had een vrouw uitgenodigd voor een boottochtje. Dat zou haar op ontslag komen te staan van een baan waar ze geacht werd zeven dagen per week te werken. We zijn hier een paar keer langs gekomen en hebben gezien dat er een man en vrouw in de zaak zaten.
Wanneer  we naar binnen willen duikt er net een klant op. We geven ze vijf minuten de tijd en stappen de zaak binnen. De vrouw achter in de zaak ziet ons en gaat meteen naar achteren. Ze sluit de deur en we zien haar niet meer terug. De klant was al verdwenen en we weten niet of ze daarom naar achter gaat. De kapper staat ons in slecht Nederlands te woord. Omdat we niet al te expliciet willen zijn kost het wat moeite de man uit te leggen wat we willen. Hij zegt dat de bazin net even de stad in is en dat ze geen Nederlands spreekt maar wel Chinees. De man heeft absoluut niet de intentie de masseuse bij het gesprek te betrekken.
In een andere ‘kapsalon’ in Den Haag krijgen we de gelegenheid ‘achter’ te kijken. Er hangt damesondergoed en er staat een massagebed. We zien dat daar een klant gaat liggen. In een derde salon zegt de eigenaresse dat massage niet tot de mogelijkheden behoort, hoewel dat in koeienletters op de gevel staat. Die combinatie van kapsalon en massagesalon, die overigens vaak tot een uur of een ’s nachts open zijn, komt vaker voor in de grote steden. In Amsterdam en Den Haag zijn er tientallen bijgekomen. Van de schaarse info op hookers weten we dat er in veel gevallen ‘iets erotisch mogelijk is’. Maar ook deze klanten vertrouwen het niet altijd: ze zijn bang dat allerlei lieden achter het gordijn de ‘massages’ bekijken. Over het algemeen blijven de klanten vaag in hun licht erotisch getinte beschrijvingen: ‘de massage is naar beider tevredenheid afgerond’.
Uit krantenberichten blijkt dat in twee kapsalons mensenhandel is geconstateerd.

Op internet treffen we de volgende advertentie aan: “Vandaag nog zin in een heerlijke massage? Dan ben je bij ons aan het juiste adres. Wij geven uitstekende massages in Den Haag. Dus zoek je een gezellig uurtje ontspanning door twee Chinese jongedames, dan ben je bij ons meer dan welkom. Voor meer info en/of om een afspr, enz.’ Is dit gewone massage sekseneutrale massage of zit er nog meer achter?  Het bijbehorende plaatje doet echter vermoeden dat het om iets erotisch gaat. ...
Twee jaar geleden  kregen we een anonieme melding over prostitutie in een Chinese massagesalon. We zijn erop afgegaan  en schreven achteraf het volgende:  Eerst zien we alleen een souvenirwinkeltje maar naderhand zien we de drukpuntenvoe. Dat duidt op massage. We gaan naar binnen. Het ziet er viezig uit en de stopcontacten hangen los. We gaan een lange rode gang door en worden in een ruimte binnengelaten waar een paar vrouwen zitten. Een vrouw scheldt de vrouw die ons binnengelaten heeft in het Chinees uit. Er zitten een vrouw en een man die net een voetmassage hebben laten doen. Dat blijkt uit de gesprekken. Aan de muur hangen ook drukpuntenaffiches. Op de video speelt een instructiefilmpje over massage. We krijgen thee. De klanten zijn weg en de eigenaresse wil eindelijk wel eens weten wat we komen doen. We proberen tactvol uit te leggen dat er geruchten gaan dat hier mensen uit onze doelgroep werken. Ze ontkent in alle toonaarden en verwijst ons naar een ander pand in de buurt. Daar maken we hetzelfde mee. Op de site waar prostitueebezoekers met elkaar communiceren valt te lezen dat er bij veel van deze salons, indien men twee dagen van tevoren een afspraak maakt, er een ‘happy ending’ mogelijk is. (Handmatige seks met een hoogtepunt) Dit is een code om aan te geven dat het om erotische massage gaat. Sommige salons weigeren dit pertinent, maar individuele vrouwen zijn volgens de verhalen bereid om ‘dat’ wijzend op het geslachtsdeel te masseren. De klanten laten zich heel voorzichtig uit; ze zijn bang hun voordelige adresjes kwijt te raken na invallen van de politie en proberen duidelijk te maken dat ‘hun hele lichaam’ aan bod kan komen, dat er een ‘nabehandeling’ mogelijk is (aftrekken) of dat ze geheel, maar dan ook geheel voldaan naar huis gaan. De politie controleert overigens niet alleen op onvergunde prostitutie maar vooral op illegale arbeid en uitbuiting.

In Nederland lijkt er ineens een intense behoefte aan voetmassage te zijn ontstaan. Op de Zeedijk en het Rokin in Amsterdam is het gemakkelijker een voetmassage te krijgen dan een halfje brood te kopen. Het is denkbaar dat er inderdaad een markt is ontstaan voor voetmassages. In enkele van die gelegenheden gebeurt dat ook heel openlijk en zie je in de etalage Nederlandse vrouwen die hun voeten door een Chinese vrouw onder handen laten nemen. En niet alle voetmassagesalons hebben ‘achterkamertjes’. Of zijn in sommige gevallen de aanduiding ‘voetmassages’ een teken voor de goede verstaander dat er massage ‘onder de schouders’ plaats vindt net als in China? We hopen daar in de toekomst meer duidelijkheid over te krijgen. De aanwijzingen voor uitbuiting in de erotische massage geven ruime aanleiding om de masseuses (en masseurs?) van informatie over de omstandigheden van een geemancipeerde masseuse in Nederland te geven.

Literatuur.

Kamervragen in België
China Daily 6 december 04
Een bericht van de Media Service België: 2007
AD: 30 mei 2007
IPS 30 augustus 99
Davidson, Julia O’Connell, Children in the Sex Trade in China (2001, Save the Children, Sweden)
Xiao –huang Yin China’s Gilden Age, 1994.
Factbook on Global Sexual Exploitation
Nieuwsdienst: 22 dec 07
Chinese migratie naar België, een publicatie van het Centrum voor Gelijke Kansen.
International Encyclopedia Fang-fu Ruan en M.P. Lau.
Blog Bilian
Cees Bronsveld: Jonge vluchtelingen , een uitgave in opdracht van SoZaWe.
(afbeelding: voetmassage op de Zeedijk)
Brabants Dagblad 16-2-94
Volkskrant  4 april1994
Artikel Robert van der Roer in C.J.Fijnaut, Georganiseerde misdaad en politiebeleid, Lochem, 1989
Arnhemse Courant, 8 aug 91
Teletekst, 2 aug 1995
Veenstra, cri , lezing 26 april 1995
VK (Volkskrant, 5 sept. 1995
VK 9-6-00
VK 30-5-98
VK 19-3-99
Nieuwe Revu 15-7-98
NRC 6 dec. 1997
Zembla 26 juni 1997
De bloem van Beijing, Lisa See, roman, Utrecht 97
Brouns
Keerzijde 2008
Vk 11-01-01
Michael R. Dutton
VK 20-2-97
Panorama van week 45 2005
Standaard, 28 aug 97
Inzake Opsporing (cie Van Traa)
Vries, Peter R., Uit de dossiers van commissaris Toorenaar, Baarn, 1985
Amsterdam 1947, Chinezen in de Binnen Bantammerstraat, Kapsalon 'Oost en West', famillie Chan Ching Hing. Foto: Sem Presser/MAI.
South China Morning Post 26-12-99Asian and Pacific Development Centre, Trade in Domestic Helpers, Causes, Mechanisms and Consequences, Selected Papers from the Planning Meeting on International Migration and Women, Quezon City, Philippines- 30 november -5 december 1987 Kuala Lumpur, 1989Gronewold, Sue, Beautiful Merchandise, Prostitution in China, 1860-1936, New York, 1982Light, Evan, 'The ethnic vice industry', American Sociological Review, 1977, vol. 42.
Meyer, Han, Katendrecht, Nijmegen, 1983
Robertson, Frank, The Triangle of Death, the inside story of the TRIADS, the Chinese mafia, londen, 1977.
Robertson, Jeffrey, The laundryman, inside the world largest business, Londen, 1994
United Nations, Report of the Workshop of Experts on prevention and rehabilitation schemes for young women in prostitution and related occupations, 11-17 juni, 1985, Bangkok, United Nations Economic and social commission for Asia and the Pacific. (ESCAP)
Venicz, Liesbeth, Vanwesenbeeck, Ine, Aard en omvang van (gedwongen) prostitutie onder minderjarige (allochtone) meisjes, nisso, 99, Utrecht.
Vena Newsletter, traffic in women, november 1989
Verlaan, Jos, Chaos aan de Amstel, Nijmegen, 1999
Zi Teng, Hong Kong, Macau en Town B, Research Report on Mainland Chinese Sexworkers, februari 2000