De boot uit Duitsland legt aan in Zweden, het mooie land met vele meren en eindeloze bossen van kerstbomen zonder lichtjes. Samen met ons stapt een schier eindeloze stoet van omaatjes, jonge mannen en vrolijke gezelschappen met karren vol drank en sigaretten aan wal. Deze en andere Zweden gaan niet alleen naar Duitsland of Denemarken om een bres te slaan in de drankvoorraad elders, ook voor prostitueebezoek moeten Zweden eerst de afstand naar het buitenland overbruggen. En dat doen ze soms letterlijk, via de brug van Malmo naar Zweden gaan ze  naar het liberalere Denemarken. Ook druggebruikers hebben pech in Zweden; volgens de strafrechtadvocaat Bryngemark legt men er zelfs verplichte drugstesten op.
Is dit nu het verlichte Zweden? Het antwoord op deze vraag is tussen de regels te vinden in de meeslepende roman Het bezoek van de Lijfarts van de Zweedse schrijver Per Olov Enquist. Hij laat zien hoe Zweden vanaf de achttiende eeuw tijdens vele hervormingspogingen rationeel gedrag van burgers probeert af te dwingen. En daaruit valt ook de houding ten opzichte van alcoholgebruik te verklaren;  het gebruik van genotmiddelen is immers niet rationeel. 
De Zweden die we kennen wijzen ook op dit unieke Zweedse cultuurgoed. Zo zei Petra Ostregen, onderzoekster op ons congres in 2003: “First of all I look at it historically. Sweden had a strong movement in the thirties to create an ideal state. We wanted to have a nation where everybody was happy. We had a high standard vision of who we should be. And in that it was ok for the state to violate people who do not fit in. We had people sterilised. Most of them were women. They were mostly women and girls who had a tendency to promiscuity. So it is all right for the state to violate people as long as the vision behind it is good.  Creating an ideal state is the most important thing for them.” 
In dat laatste was Zweden overigens behoorlijk  geslaagd. Zweden liep voorop in de sociale en vrouwvriendelijke wetgeving. Dit zogeheten Zweedse model werd steeds minder populair in Europa dat van de verzorgingsstaat afwilde ten gunste van privatisering.
Enkele decennia stond de term ‘het Zweedse model’ nog  voor de ideale verzorgingsstaat . Maar sinds enkele jaren bedoelt men met Swedish Model iets totaal anders: de volgens de Zweedse overheid succesvolle poging mannen van prostitueebezoek af te houden. Dit alles komt op conto van een machtige feministische lobby die wel eens vilein als een vorm van staatsfeminisme is omschreven. Eind jaren negentig richtten deze invloedrijke feministische groeperingen  hun pijlen op het prostitutiebeleid als zijnde vrouwenonderdrukkend.
Van 1880 tot 1920 had men in Zweden, zoals in zovele Europese landen een vorm van door de staat gereguleerde bordelen. Vanaf 1920 pakte men het organiseren van prostitutie aan door middel van een soort bordeelverbod, ook geheel in lijn met de rest van Europa. Straatprostitutie probeerde men te beheersen door middel van wetten op landloperij. Prostitutie werd oogluikend toegestaan, maar in de periode 1960- 1998 treedt men steeds strenger op tegen bedrijfsmatige prostitutie. Dat begon in de jaren zeventig toen men stelde  dat prostitutie het gezinsleven verstoorde. Activisten uit de sekswerkersbeweging, die zich in dit tijdsgewricht gingen roeren,  stelden daar lijnrecht tegenover dat het gezinsleven juist de prostitutie in stand hield door onderscheid te maken tussen brave madonna’s die thuis zaten en de slechte vrouw met wie je alleen een vluchtig seksueel contact kon hebben, maar geen echte relatie. Dat een niet-prostituee ook seksuele gevoelens kon hebben, en niet zo madonna-achtig is, werd in het ideaalbeeld van de gezinswaarden over het hoofd gezien. In de jaren zeventig heeft Lillian Anderson getracht ook in Zweden een sekswerkers emancipatiebeweging op te zetten, geheel in de tijdgeest van eind jaren zeventig van de vorige eeuw, de tijd van het begin van de emancipatie van prostituees.
De repressie ging echter gewoon door.  In 1977 stelde men voor de straatprostitutie te beperken. Maar dat werd bekritiseerd omdat het om klassenjustitie zou gaan want de dure escort blijft dan buiten schot.

Vanaf 1982 zijn de Zweedse autoriteiten nog strenger tegen bordeelhouders op te gaan treden. In 1993 lag er het voorstel om beide partijen, de klant en de prostituee dus, strafbaar te stellen. In dat jaar verdubbelde, net als in andere Europese landen het aantal buitenlandse vrouwen, vooral uit de  voormalige Oostbloklanden dat in de prostitutie werkte.
In 1994 verscheen er een rapport waarin stond dat het criminaliseren van klanten de enige oplossing was. Uiteindelijk kwam dit in de wet waarvan de tekst luidt: ‘Een persoon die vluchtige seksuele relaties verkrijgt in ruil voor betaling krijgt een boete of maximaal 6 maanden straf.’ 

In de hele wereld vindt  men dat het Zweedse model diametraal tegenover het Nederlandse model staat. Vandaar dat De Rode Draad in de hele wereld wordt uitgenodigd om met de Zweden te debatteren. Dankzij deze regelmatige ‘interlands’ heeft De Rode Draad kennisgemaakt met de voorstanders van dit Zweedse model.
Zo is er een ‘High Noon’ geweest met de belangrijkste adviseur van de Zweedse regering in diverse Spaanse steden. Van haar vernamen we dat het belangrijkste doel van de Zweedse wet is mannen de boodschap te geven dat  het geen pas geeft vrouwen te kopen. Dat ook mannen als prostituee werken en vrouwen soms klant zijn, vond ze een te veronachtzamen detail.  Zij bleef consequent spreken over het kopen van vrouwen, niet over het betalen van seksuele dienstverlening. Prostitutie is in haar ogen altijd verkrachting, ongeacht wat prostituees er zelf van vinden. Ze spreekt altijd letterlijk in de lijdende vorm over prostituees; ze noemt ze prostituted women. Dit is belangrijk, niet de vrouwen zelf kunnen besluiten de prostitutie in te gaan, ze worden door een macht buiten zichzelf geprostitueerd. Ze worden gedwongen door andere mensen, door armoede of door hun drugsverslaving. Ze staaft dit verhaal met cijfers, die zoals bij zovele tegenstanders van decriminalisering van prostitutie uit de straatprostitutie zijn betrokken. Ze bestrijdt dat de wet tegen prostituees is gericht, die volgens haar juist erkenning als slachtoffer krijgen. Tegenstanders van de wet wijzen erop dat het stigma op klanten ook op prostituees afstraalt. Zij worden met de nek aangekeken en hebben daar last van. Zo is een studente de toegang tot haar school ontzegd omdat men erachter was gekomen dat ze in de prostitutie had gewerkt. Ook worden prostituees in rechtszaken over voogdij als ongeschikte moeders afgeschilderd.
 De terminologie van haar evenknie in het Europese Parlement was een stuk milder. Tijdens een ‘interland’ in Taiwan gebruikte ze de term sekswerkers, waarmee ze aangaf dat  prostitutie volgens haar  werk is, wat door de adviseur in alle toonaarden werd ontkend. Toch werd het parlementslid  niet moe te benadrukken dat de Zweedse wet niet een vertaling is van een moreel standpunt maar dat die gaat over het rechttrekken van machtsverhoudingen en wel die tussen mannen en vrouwen.
De wet zou niet alleen de prostitutie doen verminderen maar ook mensenhandel en zelfs kinderprostitutie tegengaan. Dat laatste is overigens overbodig, want kinderprostitutie was en is, net als in andere Europese landen in Zweden altijd al verboden geweest. Toen de wet in de maak was, was men nog niet van plan de klanten als de voornaamste oorzaak van mensenhandel te zien. Die overweging is pas later in het debat mee gaan spelen.

De effecten van de wet

Hoe werkt die nobele principes in de praktijk? De Zweden kunnen die vraag vooralsnog niet beantwoorden. De effecten van de wet zijn nog steeds niet geëvalueerd. In 1999 zijn 94 klanten aangehouden maar slechts zes veroordeeld. Uit krantenberichten blijkt dat jaarlijks gemiddeld 100 mannen  worden staande gehouden, maar die worden zelden veroordeeld. Het ‘delict’ prostitueebezoek valt namelijk heel moeilijk te bewijzen. Volgens Bryngemark verloopt de politie actie als volgt: zowel de  koper als  verkoper van seks moeten op heterdaad worden betrapt. De politie moet tevens geld en condooms in beslag nemen. Dit heeft in de praktijk tot gevolg dat prostituees hun condooms thuis laten. Zowel de verdachte als de getuige mogen gefouilleerd worden. Krachtens de wet is men ook strafbaar als iemand anders de dienstverlening betaalt. Alle tegenstanders van de wet wijzen erop dat het geweld tegen straatprostituees is toegenomen. Dat komt onder andere omdat ‘normale’ klanten niet meer de diensten van straatprostituees durven in te kopen. De mannen die niet bij de inpandige prostitutie of op internet terecht kunnen vormen nog de weinige klanten van de straatprostituees. Zij wijzen de prostituees op de risico’s die zij als klant lopen. Zij willen die gecompenseerd zien en weigeren daarom de vraagprijs te betalen. De vrouwen hebben geen tijd om hun mensenkennis toe te passen.

De klanten van straatprostituees lopen het meeste gevaar een boete te krijgen. De straatprostitutie is daarom in Zweden sinds de invoering van de wet drastisch afgenomen. Voordat de wet van kracht werd waren  er 2500 prostituees in Zweden waarvan 26 procent straatprostituees. In Stockholm 280 en in Goteborg in 1990: 170. De prostitutie is echter nog niet uit Zweden verdwenen. 
De meeste afspraken voor seksuele dienstverlening worden tegenwoordig op internet gemaakt. De vrouwen die nog op straat werken en die vooral uit de Baltische staten komen, hebben hun eigen homepage en veranderen voortdurend van adres. Waarschijnlijk moeten ze de hulp van bemiddelaars inroepen om dit alles te financieren. Ook de contacten via internet  wil men gaan aanpakken. Hoe?  Door middel van undercoveragenten? We krijgen geen antwoord op die vraag. De Zweedse politie kan niet nagaan of het aantal gewelddadige klanten is toegenomen of afgenomen.
De escort,  een gevaarlijke werksoort is toegenomen.

Een tegenstander van de wet, de eerder genoemde  strafpleiter Jesper Bryngemark, betwijfelt of de wet wel dient om de positie van vrouwen te versterken. Ze berust op louter hypothesen. Men verwacht bijvoorbeeld dat een vrouw zich tegen een persoon die haar de prostitutie in wil praten zal zeggen dat ze dat niet wil omdat het illegaal is. .
 
In 2003 kwamen tegenstanders van de wet hun verhaal houden op een congres van De Rode Draad. Hieronder de teksten van onderzoekster Petra Ostergren en de prostituee Pye. We geven hieronder hun verhaal weer, in hun eigen variant van het Engels.

Petra Östergren
It ’s rare that the other side of the Swedish policy on prostitution is heard internationally. I’ve been doing research into the Swedish discourse on commercial sex. And I did it because I posed some questions in a feminist magazine. I once was a very respected feminist. I had been studying anthropology and Chinese. But when I posed questions about prostitution everybody  turned against me. One of the questions I asked was: How come we never hear the voices of sex-workers? Because they were never heard.

What I’ve been doing the last six years is look  into the discourse, especially the prostitution policy. I have been doing the preliminary work, the part before the legislation of the buyers.  My latest thesis is on the symbolic meaning of our legislation. A current policy is that it is not only illegal to buy sexual services, also illegal for a third party to benefit from a sex-workers income. This means that it is difficult for the people to work indoors, to advertise, to work together, to co-habitat with a partner. We also have, it’s not a law, but the social security, they don’t think that a sex-worker is a fit parent, so they will take a sex-workers child if she was discovered selling sex.

It seems as if the current policy is based on different social developments in the mid seventies. We had several campaigns, first against  pornography. It concentrated on pornography, because the battle against prostitution on the ideological level was won in the early eighties. We saw prostitution as violence against women who worked as sex-workers. When we speak about sex-workers we always talk about women, not men. We also never speak about work, because it is seen as a condition that a woman is in. Women in prostitution are victims of child abuse and drug addiction. Women in prostitution have no agency. So what we clearly have is a sort of radical feminist ideology.

When this view  on prostitution was propagated, it was by a male and female left. We had our experts from abroad, obviously no Dutch women, but mostly from America.  These women were mostly invited by feminist movements. These speakers had quite radical feminist anti-prostitution stands. Nowadays we have a very homogenous view on prostitution. The only party that is different is Moderäte liberal, the liberal party. They still see prostitution as something negative, but it is seen as a social evil.  Pye is one of two sex-workers who speak out. And I think I am the only feminist who speaks  about this.

It is sad to see what effects the policy had on women. What I found interesting are some paradoxes that can be found in the policy. It gives a good image of why we have this policy in Sweden. One paradox is the content of the policy, one is the momentum and one are the consequences of the policy.  With content I mean that, in the feminist view, sexuality is seen as something intimate, something beautiful, as an expression of love. It should also be experienced in a heterosexual relationship. On the whole  they only talk about heterosexual relationships. Women and men are seen in a different way. It is not so damaging if men sell sex, because men are not as vulnerable as women when it comes to sex. With women who sell sex it is scarier.

When I talk about momentum, I’ve been looking at why we have criminalised prostitution further, where other countries have been legalising it. Why do we even condemn your policy? And why is it so homogenic in Sweden. This policy is made to create a better society for women. How come it gets worse for them? I look at it from three different frames.
An other explanation for this paradox is looking at how  the discourse was prevalent. We have to look at how voices have been silenced. The sex-workers were never heard during the debate. The bad women are not seen as people who are worth listening to. Everybody is heard except the sex-workers. The symbolic meaning of the policy is large. We will create and maintain a national identity. Swedes have been very proud that they are unique in the world. We take pride in thinking that we created the first welfare-state in the world, even if we didn’t. We spoke out against the regime in Chili. Part of  being Swede is being a role model in the world. Now we have our agenda-policy and our prostitution-policy. We created a unique law. When confronting the people who were in the preliminary process. about Sweden criminalising prostitution and other countries legalising prostitution they say “well, I think we’re just leading the way. Other countries just haven’t got as far as us when it comes to general quality.” There is no question that the Swedish way is the right way. This policy can be seen as a way to stop the male aggressive way in sexology on the symbolic level. The symbolic level becomes more important then if women actually suffer from sex-work.

The most obvious problem for Swedish sex-workers is of course the law that forbids paying for sexual services. It created a difficult, dangerous and  an, very often, impossible situation at work and this is often an issue discussed on a national and international level. What is less discussed though is the general attitude towards sex-workers in Sweden that this law has created and that is what I’m going to focus on in my paper. To be able to pass the law the Swedish government had to get help from the Swedish media to make sure that each and every citizen of legal age in Sweden got fully aware of how much sex-work would harm the Swedish way of living if it continued being tolerated as a part of modern society. Suddenly all newspapers were full of articles describing the horrors that sex-buyers (men of course) were inflicting on the poor victims, the sex-workers (all women of course). No wonder that all the women choose a life of drugusing and social misery. No one ever reflected on the fact that according to the police few of the women were working to support a drugaddiction, and for the ones that were it was clear that the druguse was the reason for prostitution not the other way around. So it was very humiliating, we didn’t have the right to choose a living anymore.

Overnight there was a massive demand that the government had to save these poor souls. Each whore, stripper and porno-actress had to get out of the industry but more important, all the men had to be punished. Male sex-workers situation was never discussed and the fact that women also buy sexual services and consume pornography was never mentioned. Not once was an interview with a sex-worker working on her own terms given any real attention. And as a result sex-workers kept very quiet, better not be heard then heard and humiliated. A few sex-workers still tried to be part of the increasingly hysterical debate but their word was non-important. They were patted on the head and explained as victims who didn’t know what was good for them. Sex-workers who had been open about their work lost contact with their families and friends if they stood up for their rights to choose to have a different opinion. people used to a steady income from sex-work suddenly were in huge economical trouble since all the customers got scared off.

Violence against sex-workers increased and so did the amount of  victims of trafficking. And sex-workers just got more and more socially isolated and stigmatised. The law didn’t really show the results the government hoped for, but  nowadays the media is suddenly very quiet and the politicians say "that at least we made it clear that we don’t accept prostitution!". The police find the situation absurd and it’s more difficult than ever to reach-out to sex-workers in need of help. Sex-workers can only get help if the help is a step in leaving sex-work and for those who also work in other industries, or has left the sex-industry, the threat to get fired "if the secret comes out" is a constant stressfactor. Sex-worker-activist got no support because that was encouraging prostitution, something politically so wrong that no-one wanted to be a part of it.

 I live in a country where what I do and what I think is worth nothing, freedom of choice is something I only read about and the mental abuse from those who say they want to save me is just a normal part of my life. We finally managed to start Rosea (the national rights organisation for sex- and erotic workers) and are slowly moving towards a hopefully brighter future. But we have a long journey ahead of us and we need all the support we can get because, I must admit; we’re already very, very tired.
Pye op De Rode Draad conferentie in 2003

More information about Sweden in English click here

Download hier de vertaling van de kritiek op de evaluatie van de wet. (Met dank aan Marco Leening)